მალავს თუ არა საქსტატი ინფორმაციას ჩინური ინვესტიციების შესახებ?
საქართველოს სტატისტიკის ეროვნულმა სამსახურმა (საქსტატმა) ახლახან გამოაქვეყნა პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების (FDI) უახლესი, განახლებული მაჩვენებლები. ოფიციალური მონაცემების მიხედვით, საანგარიშო პერიოდში საქართველოში სულ 750 მილიონი აშშ დოლარის პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია შემოვიდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მაჩვენებელი წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით 21%-იან კლებას აჩვენებს, საინვესტიციო ნაკადების შიდა სტრუქტურა და გეოგრაფიული გადანაწილება ქვეყნის ეკონომიკური მდგომარეობის თვისებრივად ახალ ტენდენციებსა და მნიშვნელოვან გეოპოლიტიკურ ძვრებზე მიუთითებს.
საქსტატის მიერ გამოქვეყნებული ოფიციალური ნუსხის მიხედვით, საინვესტიციო პარტნიორებს შორის ტრადიციული ლიდერების (გაერთიანებული სამეფო, ნიდერლანდები, თურქეთი) გვერდით სულ უფრო მეტად მკვიდრდება აღმოსავლური კაპიტალი. ბიზნეს სექტორისთვის ყველაზე აქტუალურ და მიმზიდველ დარგებად კვლავ საფინანსო და სადაზღვევო საქმიანობა, ტრანსპორტი, ენერგეტიკა და უძრავი ქონების სექტორი სახელდება. თუმცა, მიმდინარე მაკროეკონომიკურ სტატისტიკაში ყველაზე საგულისხმო ფაქტორი რუსეთისა და ჩინეთის მხრიდან საინვესტიციო აქტივობების მკვეთრი მატებაა, რაც კონკრეტულ, სტრატეგიულ მიმართულებებს უკავშირდება.
ოფიციალური მონაცემებით, რუსეთიდან შემოსული პირდაპირი ინვესტიციების მოცულობამ 37.2 მლნ დოლარი შეადგინა, საიდანაც უდიდესი ნაწილი – 71.8% ($26.7 მილიონი) უძრავი ქონების სფეროშია განხორციელებული. რუსული კაპიტალის წამყვან სამეულში ასევე ხვდება მშენებლობის დარგი და დამმუშავებელი მრეწველობა. რაც შეეხება ჩინეთს, ოფიციალური მონაცემებით, მიმდინარე პერიოდის მეორე კვარტალში საქართველოში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების თითქმის ნახევარი, 47 პროცენტი, სწორედ ამ ქვეყნიდან შემოვიდა და თანხამ 219 მილიონი დოლარი შეადგინა. მისი ოფიციალური საინვესტიციო ნაკადები უმეტესად დამმუშავებელ მრეწველობაზე, ვაჭრობაზე, კავშირგაბმულობასა და მსხვილ ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე ნაწილდება.
საქსტატის შესაძლო ბუნდოვანება და ოპოზიციის პრეტენზიები
საინვესტიციო მონაცემების გამოქვეყნებას მყისიერად მოჰყვა მწვავე გამოხმაურება ფინანსისტებისა და ოპოზიციური სპექტრის მხრიდან. ეკონომისტი და პარტია „ევროპელი დემოკრატების“ თავმჯდომარე რომან გოცირიძე საკუთარ სოციალურ ქსელში გამოქვეყნებულ საგანგებო განცხადებაში პირდაპირ სდებს ბრალს მარეგულირებელ ორგანოებს ფინანსური მანიპულაციებისა და მონაცემთა გაყალბების მცდელობაში. გოცირიძე სვამს კითხვას: „როგორ „გაიზარდა“ ჩინური ინვესტიციები საქართველოში – რა მანიპულაციებისთვის იქნა გამოყენებული 215 მილიონი დოლარი?“ და იქვე აღნიშნავს:
„საქსტატი და ეროვნული ბანკი მიზანმიმართულად აყალბებენ ქვეყანაში უცხოური ინვესტიციების რეალურ სურათს. საქსტატი დიდი ხანია გამოიყენება ხელისუფლებისთვის არასასურველი ეკონომიკური ტენდენციების დასამალად, განსაკუთრებით იმ ფონზე, როდესაც ღრმავდება საერთაშორისო იზოლაცია, რაც პირდაპირ მოქმედებს ქვეყნის საინვესტიციო მიმზიდველობაზე“.
ეკონომისტი მიუთითებს, რომ ჩინეთიდან შემოსულ 219 მილიონ დოლარში 215.5 მილიონი დოლარი მოდის რომელიღაც საფინანსო ინსტიტუტზე, რომლის ვინაობასაც საქსტატი არ ასახელებს. მისი თქმით, მონაცემი საიდუმლო გრაფაშია მოქცეული და თავად უწყებაც აცხადებს, რომ არ იცის, კონკრეტულად რომელი კომპანია დგას ამ თანხის უკან. გოცირიძე განმარტავს, რომ ფინანსური ხასიათის ინვესტიციებს მხოლოდ ეროვნული ბანკი აღრიცხავს, რომელიც საქსტატს მხოლოდ კრებსით მონაცემს აწვდის, კონკრეტული კომპანიების დასახელების გარეშე.
„ანუ გამოდის, რომ ეროვნული ბანკი საქსტატს ინვესტორების ვინაობას არ უმხელს. აბსურდული ვითარებაა“, – აცხადებს გოცირიძე და ყურადღებას ამახვილებს, რომ ეს კომპანია უმსხვილესი ინვესტორების ოფიციალურ ოცეულშიც კი არსად ჩანს, მიუხედავად იმისა, რომ ციფრებით ნომერ პირველია დიდი უპირატესობით.
ეკონომისტი ააშკარავებს ამ ტრანზაქციის რეალურ შინაარსს და მას შიდასაბანკო ოპერაციას უკავშირებს:
„სინამდვილეში, ეს თანხა დაკავშირებულია „ბაზისბანკის“ მიერ „ლიბერთი ბანკის“ შესყიდვასთან. „ბაზისბანკი“ ჩინურ „ჰუალინგ ჯგუფს“ ეკუთვნის. გარიგების დასაფინანსებლად ჯგუფის ქართულმა შვილობილმა კომპანიამ სესხი აიღო „თიბისი ბანკისა“ და სხვა (შესაძლოა უცხოურიც) ბანკებისგან და „ლიბერთი ბანკის“ შესაძენად დაახლოებით 250 მილიონი დოლარი გადაიხადა“, – დაწერა გოცირიძემ.
აქედან გამომდინარე, ხელისუფლების ოპონენტი ეკონომისტი სვამს მთავარ კითხვას: შეიძლება თუ არა ქართული ბანკიდან აღებული სესხით დაფინანსებული ადგილობრივი კომპანიის მიერ განხორციელებული შესყიდვა პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციად ჩაითვალოს? მისი მტკიცებით, თუ ტრანზაქციის წყარო ადგილობრივი სესხია, ამ თანხის პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციად წარმოდგენა არასწორია, რადგან ქვეყანაში უცხოეთიდან ახალი კაპიტალი არ შემოსულა – მოხდა ქართული ბანკის მიერ სხვა ქართული ბანკის შეძენა შიდა სახსრებით.
„ამიტომ ჩნდება საფუძვლიანი ეჭვი, რომ სტატისტიკაში ერთსა და იმავე ეკონომიკურ ოპერაციას ისეთი ფორმით ასახავენ, რომელიც პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების მოცულობას ხელოვნურად ზრდის… ციფრების გადაღებვა ეკონომიკას ვერ გააჯანსაღებს, სტატისტიკის გაყალბება კი დასჯადია. ეს უნდა შეიგნოს საქსტატმაც და ეროვნულმა ბანკმაც“, – ამბობს ეკონომისტი.
სხვადასხვა მედიის საშუალებით არაერთხელ გამახვილდა ყურადღება „ლიბერთი ბანკის“ ყოფილი მფლობელების, კერძოდ ირაკლი რუხაძის კომპანიის მიერ ქვეყნიდან 330 მილიონი აშშ დოლარის (კაპიტალისა და წლების განმავლობაში დაგროვილი გაუნაწილებელი მოგების/დივიდენდების) ერთობლივად გატანაზეც. ეკონომისტების აზრით, ეს ქმედება გავლენას ახდენს ქვეყნის შიდა ფინანსურ სისტემაზე. ამ მასშტაბის კაპიტალის გადინება ორ ძირითად რისკს აჩენს:
როდესაც ადგილობრივი ფინანსური ბაზრიდან ამ მოცულობის თავისუფალი სახსრები გადის, ქვეყნის საბანკო სექტორში მცირდება უცხოური ვალუტის ლიკვიდობის ბალიში. ამას ემატება ისიც, რომ მეორე მხრივ, „ჰუალინგ ჯგუფმა“ ადგილობრივი ბანკებიდან (მათ შორის „თიბისი ბანკიდან“) აიღო დაახლოებით 100 მილიონი დოლარის სესხი გარიგების დასაფინანსებლად. ეს ნიშნავს, რომ ქართულმა ბანკებმა შიდა რესურსი მიმართეს არა ახალი, მწარმოებლური ადგილობრივი ბიზნესების დასაკრედიტებლად, არამედ არსებული აქტივის გადასაყიდად. შედეგად, იზღუდება თავისუფალი საკრედიტო რესურსი ბაზარზე.
ასეთი მსხვილი კონვერტაციები და კაპიტალის უცხოეთში გატანა მყისიერ დევალვაციურ წნეხს აჩენს ლარის გაცვლით კურსზე. კურსის სტაბილურობის შესანარჩუნებლად ეროვნულ ბანკს უწევს სავალუტო ინტერვენციების განხორციელება, რაც თავის მხრივ, ზეწოლას ახდენს ქვეყნის საგარეო რეზერვებზე.
საქსტატის პოზიცია და კომერციული საიდუმლოების მექანიზმი
ფინანსისტებისა და ოპოზიციის მწვავე ბრალდებებსა და ინფორმაციის შესაძლო ხელოვნურ მანიპულაციებზე სტატისტიკის ეროვნულ სამსახურში სამართლებრივი და მეთოდოლოგიური არგუმენტები აქვთ. საქსტატის მენეჯმენტის ოფიციალური პოზიციით, უწყება მოქმედებს მკაცრად საერთაშორისო (ყოველგვარი პოლიტიკური ჩარევის გარეშე) სტანდარტებისა და „ოფიციალური სტატისტიკის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, რაც მათ კომერციული საიდუმლოების დაცვას ავალდებულებს.
ოპონენტების პრეტენზიების პასუხად, მედიასა და საჯარო სივრცეში გავრცელდა საქსტატის ოფიციალური პოზიცია, რომლის მიხედვითაც უწყება მოქმედებს „ოფიციალური სტატისტიკის შესახებ“ საქართველოს კანონის მკაცრი დაცვით. მედიაში გავრცელებული ინფორმაციით, საქსტატის მიერ მონაცემთა ნაწილობრივი დაფარვის მიზეზი შემდეგი სამართლებრივი მექანიზმია: თუ ეკონომიკის რომელიმე კონკრეტულ სექტორში ან რომელიმე ქვეყნიდან ბაზარზე მხოლოდ ერთი ან ორი მსხვილი სუბიექტი ოპერირებს, უწყებას არ აქვს უფლება საჯაროდ გამოაქვეყნოს ზუსტი ფინანსური ციფრები ან კომპანიის დასახელება. ამ ინფორმაციის გამჟღავნებით პირდაპირ დაირღვევა კომერციული კონფიდენციალურობა, რადგან კონკურენტებისთვის მარტივად იდენტიფიცირებადი გახდება კონკრეტული ბიზნესის ფინანსური ბრუნვა. სწორედ ამიტომ, მსხვილი ჩინური და რუსული საწარმოები ხშირად ხვდებიან ე.წ. „კონფიდენციალურ ბლოკში“, მათი ციფრები კი საერთო საინვესტიციო კალათაში ილექება.
გარდა ამისა, ეკონომიკური ექსპერტები მიუთითებენ, რომ ჩინური ფულის „გაუჩინარება“ FDI-ის კლასიკური სტატისტიკიდან სხვა შემთხვევებში გამოწვეულია რეალური ეკონომიკური სტრუქტურით: ჩინური სახელმწიფო კომპანიები საქართველოში ძირითადად მოქმედებენ არა როგორც კერძო ინვესტორები საკუთარი კაპიტალით, არამედ როგორც საერთაშორისო ტენდერებში გამარჯვებული კონტრაქტორები. მათი სამუშაოები ფინანსდება საქართველოს ბიუჯეტიდან ან საერთაშორისო ბანკებისგან (მსოფლიო ბანკი, აზიის განვითარების ბანკი) აღებული სახელმწიფო სესხებით. შესაბამისად, მეთოდოლოგიურად ეს არის სამშენებლო მომსახურების იმპორტი და არა პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია. თუმცა, მიმდინარე კვარტალში ჩინეთიდან ასახული 219 მილიონი დოლარიდან 215.5 მილიონი დოლარი საფინანსო სექტორზე მოდის და შიდასაბანკო ოპერაციას უკავშირდება.
ჩინური სახელმწიფო კომპანიების მიმდინარე პროექტები
მიუხედავად სტატისტიკური აღრიცხვის თავისებურებებისა და დავებისა, ჩინეთის ეკონომიკური გავლენის ფიზიკური ზრდა ქვეყნის კრიტიკულ ინფრასტრუქტურაში აშკარაა. ჩინეთის ცენტრალური ხელისუფლების მიერ მართული სახელმწიფო საწარმოები სულ უფრო მეტად იკავებენ წამყვან პოზიციებს ქვეყნის ეკონომიკურ ხერხემალზე.
მონაწილეობის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითებია:
ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტი: 2024 წელს საქართველოს მთავრობამ პორტის 49%-იანი წილის მფლობელ კერძო პარტნიორად ოფიციალურად გამოაცხადა ჩინური სახელმწიფო კონსორციუმი, რომლის წამყვანი ფიგურაა China Communications Conctruction Company (CCCC). თუმცა, მიმდინარე 2026 წლის მონაცემებით, ეს საინვესტიციო მოდელი შეიცვალა და ქვეყანამ აირჩია ე.წ. „ლენდლორდის მოდელი“ (Landlord Port Model). ეს ნიშნავს, რომ პორტის ძირითადი საზღვაო ინფრასტრუქტურა და მიწა სრულად რჩება საქართველოს სახელმწიფოს 100%-იან საკუთრებაში. ამჟამად აკვატორიის დაღრმავების მასშტაბურ სამუშაოებსა და ტალღმჭრელის მშენებლობას ახორციელებს საერთაშორისო ტენდერში გამარჯვებული ბელგიური კომპანია Jan De Nul, ხოლო ჩინური სახელმწიფო კონსორციუმის როლი პროექტში შეიზღუდა.
რიკოთის უღელტეხილის მაგისტრალი: აღმოსავლეთ-დასავლეთის ჩქაროსნული ავტობანის ყველაზე რთულ და ძვირადღირებულ მონაკვეთებს ჩინური სახელმწიფო გიგანტები – მათ შორის, China State Construction Engineering Corporation (CSCEC)-ი და China Road and Bridge Corporation (CRBC)-ი აშენებენ.
სარკინიგზო სექტორი და ჰესები: საქართველოს რკინიგზის მოდერნიზაციის მასშტაბურ პროექტში, ისევე როგორც რამდენიმე მსხვილი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობაში, ჩინური ინჟინერია და კაპიტალი წამყვან როლს ასრულებს.
აქვე საყურადღებოა იგივე ჩინური კომპანიების მიერ ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობა ან დროში ჩამორჩენა. ხელისუფლების მტკიცების მიუხედავად, რომ ჩინური კომპანიები პროექტებს ეფექტიანად და დაბალ ფასად ახორციელებენ, მათი მუშაობის ხარისხი და ვადები ხშირად ხდება მწვავე კრიტიკისა და სკანდალების საფუძველი. მათ შორის, მაგალითად გამოდგება გზის მშენებლობა რიკოთის უღელტეხილზე. მაგისტრალის ცალკეული მონაკვეთების ექსპლუატაციაში გაშვების ვადებმა არაერთხელ გადაიწია, რამაც საავტომობილო ტრაფიკის მნიშვნელოვანი შეფერხება გამოიწვია.
მშენებლობის პროცესში განვითარებულმა მასშტაბურმა მეწყერებმა და გზების ჩამოშლამ აჩვენა, რომ ჩინური კომპანიები ხშირად არასათანადოდ აფასებენ ადგილობრივ გეოლოგიურ რისკებს, რამაც ბუნებრივი ლანდშაფტის აგრესიული ჭრა და ეკოლოგიური ზიანი გამოიწვია.
რამდენჯერმე გახმაურდა პრეტენზიები, რომ ჩინური კომპანიები დაქირავებულ მუშებს არასათანადო პირობებში ამუშავებდნენ. ქართველი მუშები არაერთხელ გაიფიცნენ უმძიმესი და სახიფათო სამუშაო პირობების, დაბალი ანაზღაურებისა და ჩინელ მუშახელთან შედარებით დისკრიმინაციული მიდგომების გამო.
რაც შეეხება ერთ-ერთ ყველაზე ხმაურიან პროექტს – ანაკლიის ღრმაწყლოვანი პორტის მშენებლობას, აქ ყველაფერი რომ არ არის წესრიგში, ხელისუფლებამაც კარგად იცის და მისმა ოპონენტებმაც. ანაკლიის პორტისთვის თავდაპირველად შერჩეული კომპანია CCCC მსოფლიო ბანკისა და აშშ-ის მიერ სხვადასხვა დროს „შავ სიაში“ იყო შეყვანილი აზიასა და აფრიკაში თაღლითური სქემების, კორუფციისა და სამხრეთ ჩინეთის ზღვაში განხორციელებული უკანონო ქმედებების გამო.
ევროკავშირისა და აშშ-ის მზარდი პრეტენზიები
ვაშინგტონსა და ბრიუსელში საქართველოს მიერ ჩინეთთან ურთიერთობების გაღრმავებას, განსაკუთრებით კი ანაკლიის პორტის გადაცემას ჩინური სახელმწიფო კომპანიისთვის, გეოპოლიტიკურ შეცდომად და უსაფრთხოების სერიოზულ რისკად აფასებენ.
ამერიკელი მაღალჩინოსნები და დიპლომატები ღიად აცხადებენ, რომ ჩინეთის კომუნისტური პარტიის მიერ კონტროლირებადი კომპანიების მიშვება კრიტიკულ ინფრასტრუქტურასთან საფრთხეს უქმნის რეგიონულ უსაფრთხოებას. ვაშინგტონის განცხადებით, ჩინეთი ეკონომიკურ ბერკეტებს მოგვიანებით პოლიტიკური შანტაჟისა და ქვეყნის სუვერენიტეტის შესაზღუდად იყენებს (ე.წ. „სავალო ხაფანგის დიპლომატია“).
ევროკავშირის წარმომადგენლობა მიუთითებს, რომ საქართველომ, როგორც ევროკავშირის წევრობის კანდიდატმა ქვეყანამ, თავისი საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკა ბრიუსელის კურსთან თანხვედრაში უნდა მოიყვანოს. ევროკავშირი თავად ცდილობს შეამციროს ეკონომიკური დამოკიდებულება ჩინეთზე (De-risking სტრატეგია), საქართველოს მიერ საპირისპირო ნაბიჯების გადადგმა კი ევროპულ ინტეგრაციასთან წინააღმდეგობაში მოდის.
საქართველოს განვითარების ტრადიციული დასავლური ვექტორის შესუსტება და მისი ჩანაცვლება ავტორიტარული რეჟიმების ეკონომიკური გავლენებით, ადგილობრივი თუ საერთაშორისო ექსპერტების თქმით, ქვეყნის სამომავლო პროგრესს უდიდეს საფრთხეს უქმნის. დასავლელი პარტნიორების მიერ ღიად გამოხატული უკმაყოფილება უახლოეს პერიოდში შესაძლოა მძიმე, პრაქტიკულ პრობლემებში გადაიზარდოს:
აშშ-მა და ევროკავშირმა უკვე დაიწყეს გარკვეული ფინანსური პროგრამებისა და სამხედრო დახმარებების გადახედვა და შეჩერება. უცხოურ ინვესტიციებზე და საგარეო ფინანსურ დონაციებზე მნიშვნელოვნად დამოკიდებული ქვეყნისთვის, ეს შეიძლება ცენტრალური ბიუჯეტის სერიოზულ პრობლემებსაც ნიშნავდეს.
მნიშვნელოვანი პრობლემებია ევროკავშირთან ურთიერთობაშიც, რაზეც ჩვენს ადრინდელ სტატიებშიც არაერთხელ გაგვიმახვილებია ყურადღება. თუ შექმნილი ვითარება არ შეიცვალა, ევროკავშირში გაწევრებაზე მოლაპარაკებების გახსნას პრაქტიკულად შეუძლებელი გახდება, რაც ქვეყანას დაუკარგავს უნიკალურ შანსს, გახდეს მსოფლიოს უმსხვილესი ეკონომიკური ბაზრის სრულუფლებიანი წევრი.
ხელისუფლების ოპონენტების თქმით, საქმე იქით მიდის, რომ დასავლური, მაღალტექნოლოგიური და გამჭვირვალე კაპიტალი უარს იტყვის საქართველოში შემოსვლაზე, რადგან ქვეყანა აღარ აღიქმება უსაფრთხო, პროგნოზირებად დემოკრატიულ პარტნიორად. კერძო დასავლური ინვესტიციების ჩანაცვლების შედეგად, ბაზარზე სრულ მონოპოლიას ჩინური სახელმწიფო კომპანიები ამყარებენ.
ხელისუფლების ოპონენტების თქმით, საქართველოს დღევანდელი ეკონომიკური რეალობა მაღალი გეოპოლიტიკური რისკების შემცველია. მმართველი გუნდის მიერ გატარებული პოლიტიკა, რომელიც კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ჩინური სახელმწიფო კომპანიებისთვის გადაცემასა და რუსული ფულადი ნაკადების ზრდას გულისხმობს, ქვეყანას გრძელვადიან პერსპექტივაში მოწყვლადს ხდის ამ რეჟიმების პოლიტიკური ნების მიმართ.
ამ კრიზისში განსაკუთრებულ ნეგატიურ როლს ასრულებს საინვესტიციო მონაცემების არაგამჭვირვალე ასახვა. როგორც რომან გოცირიძის კომენტარები აჩვენებს, როდესაც სტატისტიკაში შიდასაბანკო და ადგილობრივი სესხებით დაფინანსებული ოპერაციები პირდაპირ უცხოურ ინვესტიციებად კლასიფიცირდება, რეალური საინვესტიციო კლიმატის სურათი იცვლება. თუ ეროვნული ბანკი და საქსტატი ამ ოპერაციების გამჭვირვალობას არ უზრუნველყოფენ, ქვეყნის ეკონომიკური რეალობა ორმაგი საფრთხის წინაშე დგება: ერთი მხრივ, დასავლური გამჭვირვალე კაპიტალი ტოვებს ბაზარს, ხოლო მეორე მხრივ, სტატისტიკური მონაცემების „გადაღებვა“ მალავს რეალურ კრიზისს. თუ ქვეყანა დროულად არ დაუბრუნდება დასავლურ სტანდარტებზე ორიენტირებულ, გამჭვირვალე საინვესტიციო პოლიტიკას და არ აღადგენს სტრატეგიულ ბალანსს ტრადიციულ მოკავშირეებთან, ეკონომიკური ინფრასტრუქტურის განვითარების პროცესი შესაძლოა სუვერენიტეტისა და ევროპული მომავლის დაკარგვის ფასად დაუჯდეს.
თემურ იობაშვილი